CineFerX

Bir kavga, bir kaza, bir suç… Aynı olayı gören dört kişi, dört farklı hikâye anlatır ve hepsi kendince samimidir. Sosyal bilimlerden hukuka, gazetecilikten gündelik tartışmalara kadar uzanan bu duruma bugün “Rashomon etkisi” diyoruz. Adını doğrudan bir filmden alan bu kavram, sinemanın düşünce dünyamıza ne kadar derin sızabildiğinin de kanıtıdır.

Kavramın Kaynağı: Kurosawa’nın Rashomon’u

Terim, Akira Kurosawa’nın 1950 yapımı Rashomon’undan gelir. Filmde bir samurayın ölümü ve bir saldırı, olaya karışan dört kişinin ağzından birbirini tutmayan biçimlerde anlatılır. Kurosawa hangisinin doğru olduğunu söylemez; çünkü mesele olayın kendisi değil, her tanığın gerçeği kendi çıkarına, gururuna ve utancına göre yeniden kurmasıdır. Yönetmenin sinema dilini daha yakından tanımak için Akira Kurosawa yazımıza bakabilirsiniz.

Öznel Anlatım: Kim Anlatıyorsa Gerçek Odur

Rashomon etkisinin çekirdeğinde öznel anlatım yatar. Klasik anlatı genellikle her şeyi gören, tarafsız bir anlatıcıya güvenir. Kurosawa ise bu güveni kırar: Kamera bir tanığın versiyonunu gösterirken sanki o an gerçekten olmuş gibi çeker, sonra başka bir tanığın çelişen versiyonunu aynı inandırıcılıkla sunar. Böylece seyirci, gördüğü şeyin “ne olduğu” değil, “kimin anlattığı” olduğunu fark eder.

Sinemadan Hayata Taşan Bir Fikir

Bu kavramın böylesine yaygınlaşması rastlantı değil. Bir toplumun gerçeği tek bir merkezden değil, farklı çıkarların çatışmasından kurduğunu anlatan Rashomon etkisi, tanıklığın ne kadar kırılgan olduğunu hatırlatır. Mahkeme salonlarında, haber başlıklarında, hatta aile içi tartışmalarda aynı mantık işler. Sinema burada yalnızca eğlendirmez; düşünme biçimimize bir kavram, bir ortak dil armağan eder.

Peki Gerçek Nerede?

Kurosawa’nın dehası, seyirciyi bir cevaba değil, bir soruya bırakmasıdır. Belki de mesele “yalan söyleyen kim” değil, herkesin kendi gerçeğini nasıl inşa ettiğidir. Siz en son ne zaman aynı olayı bambaşka hatırlayan biriyle karşılaştınız; ikinizden hangisi “yanlış” hatırlıyordu?