CineFerX

Avrupa’nın büyük festivalleri — Venedik, Cannes, Berlin — devletlerin, diplomasinin ve kültür politikalarının gölgesinde doğdu. Sundance’in hikâyesi bambaşka: bir çöl eyaletinde, kış ortasında, Hollywood’un görmediği filmleri göstermek için kuruldu. Festivalin bütün kimliği bu “dışarıda olma” halinden çıkar.

Salt Lake City’den Park City’ye

Festival 1978’de Salt Lake City’de Utah/U.S. Film Festival adıyla kuruldu; amaç hem Amerikan bağımsız filmlerini göstermek hem de yapımcıları eyalete çekmekti. Oyuncu Robert Redford ilk başkanlığı üstlendi. 1981’de festival, kayak merkezi Park City’ye taşındı ve tarihi eylülden ocak ayına çekildi — mantık basitti: kimse yazın Utah’a gelmezdi, ama kar sezonunda gelirdi.

Redford’un aynı yıl kurduğu Sundance Institute 1985’te festivalin yönetimini devraldı. Etkinlik nihayet 1991’de bugünkü adını aldı: Sundance Film Festivali. İsim, Redford’un Butch Cassidy and the Sundance Kid‘deki karakterinden geliyordu.

1989: kapının açıldığı yıl

Festivalin sinema tarihindeki yerini belirleyen an, 1989’da geldi. Steven Soderbergh’in ilk filmi sex, lies, and videotape festivalde Seyirci Ödülü’nü kazandı, ardından aynı yıl Cannes’da Altın Palmiye’yi aldı. Küçük bütçeli, yıldızsız bir ilk filmin bu yolu izleyebildiğini görmek, Amerika’da bir kuşak genç yönetmene kapı araladı.

Ardı arkası kesilmedi. Quentin Tarantino’nun Reservoir Dogs‘u 1992’de Sundance’te prömiyer yaptı. Kevin Smith, arkadaşlarından oluşan bir ekiple çektiği Clerks ile 1994’te Yönetmen Ödülü’nü kazandı. 2021’de Sundance’in Büyük Jüri Ödülü’nü alan CODA, ertesi yıl En İyi Film Oscar’ını kazanarak festivalin Akademi’yle arasındaki mesafeyi tamamen kapattı.

Bağımsızlığın çelişkisi

Bu başarının bir bedeli oldu. Sundance büyüdükçe Park City’ye dağıtımcılar, menajerler, marka sponsorları ve şimşek hızında imzalanan satın alma anlaşmaları geldi. “Bağımsız film” giderek bir üretim koşulunu değil, bir estetik türü tanımlayan etikete dönüştü. Festivalin eleştirmenleri yıllardır aynı soruyu soruyor: endüstrinin dışında kalmak için kurulan bir yer, endüstrinin en önemli alışveriş fuarına dönüştüyse ne olur?

Yine de Sundance’in açtığı kanal gerçekti. Bir festival, sadece ödül dağıtan bir tören değil; hangi filmlerin var olabileceğini belirleyen bir altyapıdır. Dağıtımcısı olmayan bir filme gösterim salonu, izleyici ve basın sağlayan bir kurum, o filmi fiilen var eder.

Peki bugün bir ilk filmin duyulması için hangi kapı daha etkili — bir festival jürisi mi, yoksa bir akış platformunun öneri algoritması mı?